Home
Prehistorie - Oudheid
Middeleeuwen - Vroeg moderne tijd
Wereldoorlog I - Wereldoorlog II
Koude Oorlog - Nu
De 80-jarige oorlog bracht vooral veel innovatie in de scheepvaart. [I]
Intermezzo
Buiten de ontwikkeling van de kruisboog, de maliënkolder en zwaar bepantserde ridders, vond er niet heel veel innovatie plaats in de tijd sinds de Gallische oorlog. Toch was er in de twaalfde eeuw nog wel een bijzondere ontwikkeling die invloed had op de oorlogsvoering en de innovaties daarna.
Het idee van een katapult bestond al een tijdje, maar dan wordt in de twaalfde eeuw de
trebuchet
De trebuchet is een soort katapult waarbij een object in een slingerarm met hulp van een contragewicht wordt afgevuurd.
Deze machines waren zwaar en konden met hun zware projectielen (stenen van soms wel 90 kilo) veel schade aan kastelen en stadsmuren aanrichten.
(ook wel blijde genoemd) met tegengewicht geïntroduceerd.
Hoewel het kanon later de trebuchet overtreft, is de mogelijkheid om vanaf afstand een kasteel of stad te kunnen bekogelen in die tijd een enorme stap vooruit.
Ook kon er bijvoorbeeld brandend materiaal achter een kasteel- of stadsmuur worden geslingerd.
Innovaties sinds de Gallische oorlog
- Verdere ontwikkeling van kruisbogen, die waren betrouwbaarder en nauwkeuriger dan handbogen.
- Ontwikkeling van het malienkolder om te kunnen beschermen tegen zwaarden en speren. Ook nu wordt de techniek achter een maliënkolder nog gebruikt in beroepen waar met scherpe messen en zagen wordt gewerkt.
- Trebuchet waarmee succesvolle aanvallen op fortificaties mogelijk werden.
Middeleeuwen
100-jarige oorlog (1337-1453)
Als in Europa de 100-jarige oorlog uitbreekt, is het buskruit al uitgevonden.
Ook zijn in China al de eerste kanonnen ontwikkeld.
Maar op het Europese slagveld worden beide nog niet gebruikt. De eerste kanonnen (van de Engelse Eduard III) slaan dan ook hard in.
Toch waren de eerste kanonnen behoorlijk instabiel.
De kenmerkende lange loop en ronde kogels ontbraken nog en het kanon had meer weg van een pot met kruit die aangestoken werd,
bijna net zoals het hedendaagse carbidschieten. De soldaten hadden maar weinig controle over deze donderpotten.
Niettemin was het veroorzaakte schrikeffect groot.
Iedereen besefte snel dat je met een kanon niet meer dicht bij je vijand hoefde te komen, een motief dat vaker zal terugkomen. En dat een kanon, door de snelheid van de kogels,
nog meer schade dan een trebuchet
zou kunnen aanrichten. Dit trok de aandacht van de historische wapenfanaten.
Zij bogen zich over de kwestie waarna het kanon vervolgens flink veranderde. Het werd een geducht wapen.
Vestingen die ooit onneembaar leken, waren dat plotseling niet meer.
Steden zijn genoodzaakt om zwaardere uitgevoerde stadsmuren te bouwen. Ook wordt er vaak aarde achter de muur aangebracht om kogels te kunnen absorberen. Grachten rond steden worden dieper. En uiteraard gaat ook de verdedigende partij kanonnen gebruiken.
Omdat iedereen weet dat het herladen van een kanon een tijdje duurt, worden boogschutters ineens weer relevanter.
Tijdens de 100-jarige oorlog groeit ook de bepantsering van mensen (en paarden) mee.
Maar als uiteindelijk zowel de kanonnen als de kruisbogen zo goed zijn dat ze een harnas kunnen doorboren, stopt die ontwikkeling.
De ontwikkeling van kanonnen gaat tot op de dag van vandaag door.
De ontwikkeling van buskruit, kanonnen en vervolgens het eerste geweer laat goed zien dat alle offensieve innovaties ook defensieve ontwikkelingen aanjagen zoals bepantsering en zwaardere bouwconstructies. [1][2]
Innovaties 100-jarige oorlog
- De uitvinding van het buskruit heeft grote invloed op de 100-jarige oorlog en alle conflicten daarna.
- De ontwikkeling van het kanon. Hierdoor werd het op afstand aanvallen van forten en kastelen mogelijk. Dit was een verbetering ten opzichte van de trebuchet.
- Betere verdedigingswerken om te kunnen beschermen tegen kanonnen.
- Betere bepantsering van mens en paard.
- Verdere ontwikkelingen aan kanonnen heeft ook gezorgd voor de ontwikkeling van handwapens.
Hier zie je het principe van de trebuchet.
Tot de introductie van het buskruit, was de trebuchet het enige wapen waarmee stadsmuren effectief konden worden neergehaald.
Als uiteindelijk zowel de kanonnen als de kruisbogen zo goed zijn dat ze een harnas kunnen doorboren, stopt die ontwikkeling compleet.
Hoe buskruit de oorlogsvoering bepaalde
Van buskruit tot kanon
Aanvankelijk werd het buskruit door de chinezen vooral gebruikt voor vuurwerk en andere ceremoniële toepassingen. Maar als rond de 10e eeuw ontdekt wordt dat buskruit veel krachtiger is wanneer het in een afgesloten ruimte - of vat - wordt ontstoken, zeker als dit vat slechts een opening heeft, Als een vat of buis slechts één opening heeft, worden de gassen met grote snelheid naar buiten geperst. Hoe langer de loop, hoe gerichter men kan schieten. wordt buskruit ook gebruikt om projectielen mee af te vuren.
Deze ontdekking zorgde snel voor de ontwikkeling van de eerste kanonnen, die vaak uit bamboe of metaal werden gemaakt. Dit legde de basis voor alle latere vuurwapens.
Via handelsroutes, zoals de Zijderoute, verspreidde de kennis van buskruit zich langzaam richting het Midden-Oosten en vervolgens richting Europa. In de 13e eeuw beschreven Europese geleerden en alchemisten de gehele samenstelling van buskruit en perfectioneerde het recept. Al snel hierna begonnen Europese legers het nieuwe explosieve mengsel te gebruiken voor kanonnen en andere belegeringswapens. Hierdoor verloren de hoge middeleeuwse kasteelmuren hun onneembare eigenschap en veranderde de oorlogsvoering ingrijpend.
Nadat men steeds beter om leerde gaan met buskruit en kanonnen, was het ontwikkelen van een kleiner, draagbaar vuurwapen een logische volgende stap. Zo ontstond in de late middeleeuwen de handbus, gevolgd door de haakbus. De haakbus wordt beschouwd als een van de eerste 'echte' geweren. Het wapen had een zware lange metalen loop en een ijzeren haak onder de loop. Tijdens het schieten werd deze haak achter een muur, gehaakt om de terugslag op te vangen, vandaar de naam. Hierdoor kon de schutter het zware wapen beter stabiel houden.
De haakbus verscheen rond de 15e eeuw en betekende een belangrijke stap in de ontwikkeling van vuurwapens. Het wapen werd net als een musket van voren geladen met buskruit en een loden kogel. Via een klein zundgat aan de zijkant werd het kruit ontstoken met een brandende lont. Ondanks dat het laden erg veel tijd kostte en de nauwkeurigheid heel beperkt was, had de haakbus een grote impact. Niet alleen militair, maar ook psychologisch. Ridders in zware harnassen waren niet meer onaantastbaar, omdat kogels hun bepantsering met gemak konden doorboren. Hierdoor werden infanteriesoldaten met vuurwapens steeds belangrijker en veranderde de samenstelling van legers voorgoed.
De ontwikkeling van de haakbus was het begin van een lange evolutie van vuurwapens. In de komende eeuwen worden geweren lichter, nauwkeuriger en makkelijker te herladen. Toch bleef het basisprincipe hetzelfde als het eerste experiment van de Chinezen met buskruit: een explosieve kracht van een mengsel van salpeter, zwavel en houtskool in een afgesloten buis gebruiken om een projectiel met een grote snelheid af te vuren. Deze uitvinding vormt nog steeds de basis van moderne vuurwapens.[5][6]
De kanonnen die bij de bekende Slag bij Waterloo (18 juni 1815) werden gebruikt, lijken al lang niet meer op de eerste donderpotten. [II]
De haakbus is het het eerste 'draagbare kanon'. [III]
Vroeg moderne tijd
80-jarige oorlog (1568-1648)
Meestal wordt de Slag bij Heiligerlee
Plaatsje in de provincie Groningen
(23 mei 1568) aangemerkt als start van de 80-jarige oorlog.
Nederland is dan al helemaal verdeeld op meerdere vlakken. Over het geloof: Filips II wil alleen het Katholieke geloof toestaan.
Maar ook over het bestuur is men het niet eens: Filips II wil vanuit Spanje besturen terwijl in de Nederlanden daar heel anders wordt gedacht.
(Over wie in de Nederlanden dan wel de baas moet worden is overigens ook veel onduidelijkheid.)
Het volk komt in opstand. Als Spanje zijn leger naar de Nederlanden stuurt, verzamelt ook Willem van Oranje een leger. De slag bij Heiligerlee is zijn eerste overwinning.
Omdat het Spaanse leger groter en veel meer bewapend is, moeten de opstandelingen slimmer zijn.
Ze staan open voor innovatie en leren om steeds gestructureerder oorlog te voeren.
Opstandige watergeuzen
Rebellerende opstandelingen die via het water ten strijde trekken tegen Spanjaarden (en Katholieken).
varen in het begin vooral met kleine boten waarmee ze schepen kunnen enteren.
Dat is op binnenwateren erg handig en gaandeweg worden die bootjes steeds platter, slanker en wendbaarder.
Op zee vindt een tegengestelde ontwikkeling plaats.
Door hun boten juist zwaarder uit te voeren, kunnen de opstandelingen ook (zwaardere) kanonnen meenemen.
Hierdoor is het ook op zee niet langer noodzakelijk om heel dicht bij de vijand te komen.
Ook waren er steeds minder mensen nodig om de grotere schepen te bedienen vanwege geavanceerde katrolsystemen die steeds vaker gebruikt werden op Nederlandse schepen.
Om ervoor te zorgen dat alle schepen het kunnen opnemen tegen de Spanjaarden, wordt de scheepsbouw gestandaardiseerd en om aan de vraag naar boten te kunnen voldoen,
wordt ook het aantal houtzagerijen uitgebreid. Veel van die zagerijen worden, heel innovatief, aangedreven door windmolens.
De standaardisering van scheepsbouw is voor de Nederlanden van die tijd misschien wel de grootste innovatie, met verstrekkende gevolgen.
De 80-jarige oorlog laat ook zien dat het terrein waarop oorlog gevoerd wordt, invloed heeft op de ontwikkelingen. [3][4]
Innovaties 80-jarige oorlog
- Ontwikkelingen in de scheepvaart. Zorgt ook voor grotere schepen die meer lading kunnen vervoeren
- Standaardisatie en industrialisatie van scheepsbouw zorgen ervoor dat er in de Nederlanden beter en sneller wordt gebouwd.
1600, Slag bij Nieuwpoort
Bevelhebber Maurits wint deze slag omdat hij op het strand zijn soldaten met de rug naar de zon liet opstellen waardoor de Spanjaarden tegen de zon in moest kijken.
Daarnaast heeft hij de Hollandse kanonnen op houten onderstellen laten plaatsen.
Hierdoor bleven de Hollandse kanonnen overeind staan in de strijd,
terwijl de Spaanse kanonnen wegzakten in het mulle zand.
Meer over de slag
Hoewel de overwinning niet echt noemenswaardig is, laat het zien dat kennis van het terrein - of goed gebruik maken van een terrein - invloed kan hebben op het verloop van een oorlog. Maurits maakte bovendien gebruik van kleine eenheden (afgekeken van de Romeinen??). Ook in modernere oorlogen zal blijken dat op sommige terreinen de inzet van kleinere gespecialiseerde taskforces soms beter is.
Houtzaagmolens langs de stadsrand van Amsterdam. [IV] - Nederlands vlaggenschip van Maarten Harpertsz. Tromp. [V]
Meer peper, minder duur
Verbeteringen in de scheepsbouw
De Nederlanden liepen voorop. Van technische kennis, opleiding van personeel tot de financiering van de scheepsbouw.
Dat begon al voordat de 80-jarige oorlog was begonnen. Al heel lang golden er stricte regels in de Nederlandse havensteden. Van de afmetingen van schepen, de grootte van het ruim tot de hoeveelheid/maximale lading: alles was strikt aan regels gebonden en alles werd geregistreerd.
Tegelijkertijd waren scheepsbouwers niet bang om te experimenteren met nieuwe ideeën. Door betere katrollen uit te denken, door een combinatie van kleine en grote zeilen toe te passen en door manieren te verzinnen waarop slechts één man het roer hoefde te bedienen, nam de snelheid en efficiëntie toe. Er waren per vaart minder bemanningsleden nodig. Hierdoor werd varen goedkoper.
Schepen werden aangepast per doel. In de houtzagerijen werden standaard onderdelen gefabriceerd. In gildes werd efficiënt gewerkt, er werd beter gereedschap ontwikkeld en omdat het bouwen van schepen niet op één plek gecentraliseerd werd (zoals in andere landen), was het mogelijk om meerdere schepen tegelijk te bouwen. [7][8]
Doordat fabricage goedkoper werd, maar ook het bemannen van een schip goedkoper werd, werden er steeds meer schepen gebouwd.
Het ene na het andere zeewaardige schip voer van de band.
Wat de Nederlanden een voorsprong gaf op andere (Europese) landen.
Het was een van de redenen waarom de in 1602 opgerichte Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) zo succesvol is geworden.
Het bracht de Nederlanden zijn Gouden Eeuw.